जखेरा ताल पुगेपछि डुङामा सरर..

के.बि.मसाल19198402_2033021870260759_1647743086_n

पर्यटन भित्र प्रकृति, संस्कृति ताल तलैया र ऐतिहासिक स्थलहरु जोडिएको हुन्छ । पर्यटकहरुलाई सन्तुष्टि प्रदान गर्ने सम्पदा यीनै हुन भन्दा पनि हुन्छ । मनोरम प्रकृतिको सुन्दर दृश्यावलोकन र सांस्कृतिक विविधता, परम्परागत जीवनशैली, सामाजिक चालचलन पर्यटकको रोजाईका विषयमा पर्दछन । तर पनि आजभोली पर्यटनका क्षेत्र फराकिलो हुदै गएको छ । प्राकृतिक मात्र नभएर मानव निर्मीत ताल तलैया पनि पर्यटहरुलाई आकर्षण गर्ने स्थलहरु भएका छन । पर्यटनको विकासको लागि यो राम्रो पक्ष हो ।download-3

लमही नगरपालिका ३ मा रहेको जखेरा ताल प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छ । तर पनि यो ताल प्राकृतिक भने होइन । जखेरा स्थानीय थारु समुदायमा बोलिने भाषा हो । आकाशबाट परेको पानी जम्मा हुने स्थानलाई थारु भाषामा जखेरा भन्ने गरिन्छ । विसं २०३० मा साविकको सोनपुर हालको लमही नगरपालिका–३ का स्वं दिपु चौधरीको नेतृत्वमा टीकुलीगढ, फल्कापुर, श्री गाउँ र मुसुण्डी गाउँका स्थानीयवासी मिलेर खेर गइराखेको आकाशे पानी र चुरे वन क्षेत्रबाट बगिरहेको पानी सकलन गरी तलाउ बनाएका थिए । त्यसरी बनाइएको तलाउको पानीले गाउँमा सिचाई भएको थियो । जखेरा ताल त्यसै पर्यटनको गन्तब्य बनेको भने होइन । आज भन्दा १९ बर्ष अगाडी अर्थात २०५६ सालमा स्व.प्रेम बहादुर डाङीको नेतृत्वमा प्रेमलाल चौधरी लगायत गाउँका बासिन्दाहरु जखेरा तालको संरक्षणमा जुटे । पछि लमही नगरपालिका ३ का प्रेमलाल चौधरी निरन्तर लागि रहे । प्रेमलाल चौधरी जखेरा तालका अभियन्ता हुन् ।

जुनवेला बर्षाका समयमा चुरेबाट बगेर आउने पानी तालको समथर भू भागमा जमेर ताल वन्ने गरेको थियो । जखेरा जस्ता प्राकृतिक रुपमा अन्य स्थानमा पनि चुरेको फेदीमा साना तिना तलैया थिए । तिनै तालको भरमा किसानहरुले खेतीपाति र पशुपालन गरेका थिए । पछिल्लो समय चुरेबाट हुने भुक्षय लगाएतका कारणले ताल सुक्ने क्रम बढन थाल्यो । त्यसको असर कृषि पेशा र पशुपालनमा प्रत्येक्ष रुपमा देखा प¥यो । यो समस्यावाट बच्न पे्रमलाल लगायत स्थानीयहरुले जखेरा ताल संरक्षण गर्ने समिती निर्माण गरी अभियान शुरु गरेका हुन् । विगतमा सिचाइ र पशुपालनका लागि सिमित जखेरा ताल सुक्खा समयमा वन्यजन्तुका लागि समेत भरपर्दो पानीको स्रोत वनेको छ । अर्को तर्फ ग्रामीण पर्यटनको गन्तब्य भएको छ । हिजो किसानका लागि पानीको समस्या थियो अहिले त्यो नभएर जंगली जनावर, चराचुरुङ्गीलाई जखेरा तालले बचाएको छ । जखेरा तालको महत्व बुझेर स्थानीय बासिन्दाले ताल संरक्षणमा जुटेका छन् ।images

जखेरा ताल देउखुरी उपत्यकाको लमही बजार देखि ५ कि मि पूर्वमा पर्ने राजमार्ग देखि १.४ कि.मि को दुरिमा रहेको छ । जखेरा तालको पानी ७.५ बिगाह क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । जखेरा तालको गहिराई बर्षामा ८ देखि ९ फिट सम्म पानीको सतह हुने गर्दछ । यो ताललाई अहिले जखेरा शिवालय धार्मीक पर्यटन विकास संरक्षण प्रतिष्ठानले गुरुयोजना बनाएर ताललाई अझै फराकिलो बनाउने अभियानमा जुटेको छ । ग्रामीण पर्यटनको गन्तब्य बनेको जखेरा तालमा भित्र र बाहिर गरि चार वटा मन्दिर निर्माण भएको छ । जसमा गणेश मन्दिर, त्रिसिद्धेश्वरी महादेव, कालिका मन्दिर र राधा कृष्ण मन्दिर निर्माण गरिएको छ । तालको बिचमा फुलेका कमलका फूल, डुंगाबाट देखिने उत्तरतर्फको हरियो डाँडा अनि चराचुरुंगीको आवाजले गर्दा ग्रामीण पर्यटकहरुलाई थप आकर्षण गर्ने गरेको छ ।

जखेरा तालमा आजभोली चखेवा चरा पनि देखिन थालेको छ । जाडो छल्न नेपालका बिभिन्न ताल तलैयामा रुस, भारत, चीन, श्रीलङकालगायत देशबाट चरा आइपुग्छन । पानीमा बस्न रुचाउने खोया हाँस, चखेवा, लामठुडे हाँस, बेल्चाठुडे हाँसलगायत चराहरु मधेश र भित्री मधेशका ताल तलैयामा आफ्नो क्रिडास्थल बनाउने गरेका छन । नेपालमा सबैभन्दा बढी चरा रुसको साइबेरियाबाट आउने गर्दछन् । असोज महीनादेखी आउन शुरु गरेका चरा चैत महीनामा फर्कने गर्दछन । कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने जगदीशपुर तालमा सबैभन्दा बढी चरा बस्ने गर्दछन । केहि चरा भने आजभोली जखेरा तालमा समेत आउने गरेका छन । तालमा नयाँ प्रजातिका चरा देखिन थालपछि पर्यटकहरु रमाउने गर्दछन ।50255305_1826058067505368_6992672444012036096_n

आजभोली विदाको घुमघाम होस या पिकनिकमा रमाइलो सँग दिन बिताउन धेरैको रोजाई जखेरा ताल हुने गरेको छ । जखेरा ताल मुख्य रुपमा “पिकनिक स्पट“ को लागि प्रख्यात मानिन्छ । तालको वरपर वातावरण अनुकुल, पूर्व–पश्चिममा वन जगंल, दक्षिणतर्फ मुसुण्डी गाउँ, उत्तरतर्फ चुरे पहाड र पहाडको फेदीमा रहेको छ जखेरा ताल । तालमा पुग्दा मनमोहक दृश्यले ग्रामीण पर्यटकहरुलाई लोभ्याउने गरेको छ । तालमा पुगे पछि सबैको हातमा मोवाइलमा भएको क्यामेरा क्लिक..क्लिकको अवाज निस्कन थाल्दछ । कोहि डुङगामा चडेर सेल्फि लिन हतार हुन्छन भने धेरै पर्यटकहरु डुङगा चडेर मन्दिर पुग्ने र तालको परिक्रमा गर्ने गर्दछन ।

जखेरा पुग्ने कतिपय ग्रामीण पर्यटक वन विहार समेत गर्न रुचाउछन । तालको छेउमा रहेको वनमा घुम्ने चरा चुरुङगीहरुको आवाजमा रमाउने, चराहरुको फोटो खिच्ने मात्र होइन वनको छहारीमा बसेर रमाइलो समेत गर्दछन । जखेरा तालमा पुग्ने पर्यटकहरुलाई लक्षीत गरी ताल छेउमा केहि होटल र रेस्टुरा सन्चालनमा आएका छन । रेस्टुराँमा लोकल कुखुरा र थारु समुदायका विभिन्न परिकारको स्वाद लिन पाउँछन् । जखेरा तालमा व्यावसायिक रुपमा माछापालन समेत गरिएको छ । जखेरा तालको आम्दानी बढाउन र ताल अवलोकन गर्न जाने पर्यटकहरुलाई आकर्षित गर्न माछापालन गरिएको हो । जखेरा तालमा घुमघाममा जाने पर्यटकहरुले माछा मार्ने समयमा माछा समेत किन्न पाइन्छ ।fish

जखेरा ताल पुग्ने ग्रामीण पर्यटकहरुले आफ्नो भ्रमणको समय लम्बाउन चाहेमा हाइकिङ अर्थात पैदल भ्रमण पनि गर्न सकिन्छ । आजभोली शहरी क्षेत्रमा बसोवास गर्ने मानिसहरुले पर्यटन भन्ने बित्तिकै एडभेञ्चर, फन, हेल्थ, होलिडे, गेटटुगेदर अनि फेलोसिपका शब्दहरु निकाल्छन । शहरी युवा पुस्ताको चासो समेटने यी अंग्रेजी शब्दहरुलाई एउटै शब्दमा हाइकिङ भनिन्छ । पर्यटनको भाषामा बुझदा डाँडाकाँडामा हाइकिङ अर्थात पैदल भ्रमण गर्ने भन्ने अर्थ लाग्दछ । देउखुरी उपत्यकाको चुरे श्रृखलाका पहाड वरपर पर्यटकहरुलाई हाइकिङ गर्ने स्थलहरु धेरै छन । जखेरा ताल देखि भुस्सर गाउँहुदै चिसाखोला गाउँमा पुगिन्छ ।चुरे पहाडको तेरपैला उकालो यात्रामा जतीमाथी पुग्यो देउखुरी उपत्यकाका गाउँहरु देखिन्छन । गर्मीको समयमा उरे पहाडको उचाइमा पुगे पछि आनन्दको महसुस हुन्छ ।

पर्यटकहरु स्वभावैले नयाँ ठाउँ र नयाँ बस्तु हेर्न लालायित हुन्छन । नयाँ ठाउँको प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता, ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक सम्पदा हाइकिङ गर्ने पर्यटकहरुका लागि रमाइलो यात्रा हुन्छ । गाउँमा सिजन अनुसार पाइने बेलौती, केरा, जामुनो, अमला र नास्पतीको स्वाद लिदै देउखुरीको चुरे श्रृखलाका सोरठी, रातामाटा, सितलपुर, बौराह, थरिकोट, दहखोली, सल्ले, भोजखोला, देवीकोट, रुपाकोट जस्ता पुराना ग्रामीण बस्तीहरु घुमघाम गर्न सकिन्छ । यात्रामा वन कुखुरा, मयुर र कालिजले लुकामारी गरेको र मृग, ढुम्सी र भालु समेत हाइकिङ यात्रामा देख्न सकिन्छ । शितलपुरमा यतिखेर धेरै ब्यवसायीहरुले जमित समेत खरिद गरेका छन । पक्की सडक यातायात भएमा चुरे श्रृखलामा ठूला रिसोर्ट खोल्न समेत सकिने स्थलहरु रहेका छन ।download

देवीकोट दाङ जिल्लाको चुरे श्रृखलाको ऐतिहासिक स्थल हो । यस ठाउमा पुगेपछि ऐतिहासिक अध्ययनका धेरै कुरा भेटिन्छन् । मन्दिरको पूर्वतर्फ घोरेबास भन्ने गाउ छ यस घोरेबासमा भुरेटाकुरे राजाहरुको समयमा अडडा अदालत, र गोश्वारा कार्यालय समेत रहेको थियो । मन्दिरको उत्तरतर्फ छाउनटोला भन्ने गाउँ छ । जुन समयमा सेनाको छाउनी रहेकाले अहिले बोल्ने क्रममा छाउनीबाट छाउनटोला नामकरण रहेको छ । यी कुराहरुको ऐतिहासिक तथ्य केहि नभएपनि केहि भवनका भग्नावशेषहरु भने अध्ययनको लागि देख्न सकिन्छ । देवीकोटबाट देउखुरी उपत्यका मात्र होइन उत्तरतर्फका हिमश्रृंखला, महाभारत श्रृखलाका पहाड र दक्षिणतर्फ देउखुरीको समतल भूभाग र भारतको सिमा क्षेत्रको भू–भाग समेत हेर्न सकिन्छ ।

शैक्षिक भ्रमणमा जाने विद्यार्थीहरुका लागि यो हाइकिङ यात्राबाट ठूलो ज्ञान लिन सकिन्छ । विद्यालय र घरैैमा पनि नियमित रुपले अध्ययन गर्ने काम ज्ञान दिने वा लिने काम, विद्या अथवा शिक्षा हो । त्यसैगरी सुनेर वा अन्य कुनै पनि प्रकारले समाज र प्रकृतिद्वारा ग्रहण गरिने सैधान्तिक तथा व्यवहारिक विषयको बोध पनि शिक्षा हो । सुनेर जानकारी हुन्छ, देखेर विश्वास गरिन्छ भन्ने धारणा शैक्षिक भ्रमणमा हुन्छ । शैक्षिक भ्रमण कुनै एउटा विषयमा मात्र भ्रमण गराइन्छ भन्ने छैन । दाङ जिल्लाबाट प्रत्येक बर्ष हजारौको सख्यामा विद्यार्थीहरु शैक्षिक भ्रमणमा जाने गर्दछन । तर नजिकको तीर्थ हेला भने जस्तै आफ्नो जिल्ला भित्र रहेका दर्जनौ ऐतिहासिक सम्पदा, धार्मीक मठ मन्दिर, ताल तलैया र यस्तै अन्य स्थलका बारेमा धेरै विद्यालयहरुले शैक्षिक भ्रमण गराउन सकेका छैनन् ।images (2)

दाङमा पर्यटकियस्थल को रुपमा बिकास गर्न थालनी भएका प्रमुख ताल–तलैया, दह, गुफा, झरनाहरु, ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक महत्वका गढी, लेक जस्ता प्राकृतिक सम्पदा धेरै छ । धेरै सम्पदा प्रचार प्रशार हुन नसक्दा ओझेलमा परेका छन । पर्यटन व्यवसाय राज्यले सञ्चालन गर्ने होइन । निजी क्षेत्रलाई यस व्यवसाय प्रति आकर्षित गरी सहज वातावरण बनाउने दायित्व मात्र राज्यको हो । भएका मठ मन्दिर, ऐतिहासिक सम्पदालाई संरक्षण गरेर त्यस स्थान सम्म पुग्ने सडक, पानी, सञ्चार सुबिधा र सुरक्षा प्रदान दिने काम यस भन्दा अगाडी राज्यको थियो । अहिले मुलुकको संरचना परिवर्तन भएको छ । प्रत्येक स्थानीय तह नै त्यस ठाउको बिकास निर्माण गर्न आवस्यक योजना तर्जुमा गर्न सक्दछ । चुरे श्रृखलामा रहेका ग्रामीण बस्तीहरुलाई कुन बस्तीलाई के बनाउने ? यसको बृहत छलफल हुन जरुरी छ । हाइकिङमा जाने पर्यटकहरुलाई सुबिधा दिन सडक, खानेपानी, होमस्टे र पर्यटकहरुलाई सुरक्षाको अनुभुति दिलाउन सक्नु पर्दछ ।

पर्यटन शिक्षाको अभावले गर्दा नेपालीहरुमा ग्रामीण पर्यटकीय संस्कारको विकास हुन सकेको छैन । नेपालीहरु आफ्नै देशमा घुम्न नखोज्नु र घुम्न चाहने नेपालीहरुलाई पर्यटक नै नठान्ने प्रवृति हामी कहा रहेको छ । यो हुनुको कारण पनि पर्यटन शिक्षाको कमि नै हो । नेपालमा ग्रामीण पर्यटनबाट लाभ लिनको लागि पर्यटन मैत्री समाज र संस्कृतिको विकास गर्नु पर्दछ । यसका लागि बिद्यालय र बिश्वबिद्यालयका हरेक तहमा पर्यटन शिक्षालाई अनिवार्य बनाउनु पर्दछ । खासगरी बिद्यालय तहमा अतिथि सत्कार, पथ पर्दशन, होटेल व्यवस्थापन, ग्रामीण पर्यटन व्यापार, ट्राभेल एजेन्सी संचालन सम्बन्धि ज्ञान दिने हो भने पर्यटनको क्षेत्रमा क्रमिक विकास हुदै जान्छ । अर्को तर्फ आफ्नै देशमा घुम्न प्रोत्साहित गर्ने र ग्रामीण पर्यटकहरुलाई पनि बिदेशी पर्यटक सरह सम्मान गर्ने प्रवृतिको विकास गर्न सकियो भने ग्रामीण पर्यटनको बिकास हुन सक्दछ ।
फुर्सदको बेला भ्रमणमा निस्कने पर्यटकimages (1)हरु अहिले शहरी क्षेत्रमा भन्दा ग्रामीण क्षेत्र भ्रमण गर्न रुचाउछन । धुवाँ,धुलो, फोहोरजस्ता प्रतिकूल वातावरणका कारण पर्यटकहरुले ग्रामीण वातावरण रुचाउन थालेका छन । बिकास भनेको परिवर्तन हो । हिजो जे थियो त्यो आज छैन, आज भएको कुरा भोलि नहुन सक्दछ र भोलिका कुराहरु पनि विस्तारै पर्सीका कुराहरुले विस्थापित गर्दै जान्छ । अहिले बिकासले गर्दा शहर देखि गाउँसम्म बिभिन्न किसिमका भौतीक निर्माणका परिवर्तन भएका छन । सडक, पानी र बिजुली पुगेका गाउँहरुमा बिकासका नयाँ आयामहरु थपिदै गएका छन । पछिल्लो चरण नेपालमा ग्रामीण बिकासको लागि होमस्टेको माध्यमबाट पर्यटनको प्रर्बद्धन गर्नेक्रम बढदो छ ।

जखेरा तालमा ग्रामीण एवँ बाह्य पर्यटकहरुको आगमन गराउन ताल वरपर गाउँमा होमस्टे सन्चालनमा ल्याउनु पर्दछ । गाउँघरको सरसफाई निर्माण भएका सडकको मर्मत संभार र अन्य ग्रामीण बस्तीहरुमा सडक सञ्जालको विकास गर्न जरुरी छ । गाउँमा नयाँ मानिसहरु पुग्दा खाने बस्ने सुबिधा र सुरक्षाको ग्यारेन्टी हुनु पर्दछ । ग्रामीण पर्यटनको विकास गर्न स्थानीय सरकारले यी विषयमा चासो राख्नु पर्दछ । अनि मात्र जखेरा तालमा ग्रामीण पर्यटनको विकास हुन सक्दछ ।

मिती ः– २०७५ माघ ८ गते दाङ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *